Advertenties

Heiligenweekend in Andijk: Sint Maarten & Sint Nicolaas

image
Andijk | APB – Vanavond gaan kinderen weer zingend langs de deuren in Andijk vanwege Sint Maarten en voor de rede van Den Helder ligt het schip ‘Spanje’ van Sint Nicolaas en zijn Zwarte Pieten om morgen het laatste stukje naar Andijk te varen via de Waddenzee en het IJsselmeer!

Prachtige tradities trouwens en leuke kinderfeesten, die we zelf in ere moeten houden! En zo wordt er kennelijk ook over gedacht in vele andere dorpen en steden in het land. Wat helaas door de felle discussies achterwege blijft is de oorsprong van de naam ‘Zwarte Piet’.

Nederland mag vandaag de dag Nederland zijn maar in de geschiedenis stond het Neder-Duits gebied onder sterke invloed van de oosterburen. We hebben zelfs ons koningshuis te danken aan de Duitsers, want Willem van Oranje zingt niet voor niks dat hij van ‘Duitschen bloet’ is. Dat we met Sint Maarten en Sint Nicolaas te maken hebben is ook mede te danken aan de Duitsers. Voor de Reformatie was er feitelijk één kerk, wat tegenwoordig de Rooms Katholieke Kerk heet. Het zijn slechts twee heiligen uit een hele reeks die de RK-kerk kent. Maar houdt u voor dit verhaal de Reformatie even in gedachten! Het is de periode dat Maarten Luther zijn eigen visie op de kerk heeft gepubliceerd, voorafgegaan of gevolgd door anderen in die tijd, zoals Johannes Calvijn.

Sint Nicolaas werd (en wordt) ook in Duitsland gevierd, anders dan wij doen de Duitsers dat op 6 december. Wij vieren het op 5 december, de sterfdag overigens van Sint Nicolaas.

imageKrampus

De Duitse Sint Nicolaas heeft ook een knecht, Krampus geheten. Deze figuur heeft een zwart uiterlijk en ziet er nogal vreemd uit, op zijn zachts gezegd. Het was een ‘duivel’.

Knecht heeft hier niet de betekenis van slaaf, maar van wat wij tegenwoordig werknemer of medewerker noemen. Krampus was feitelijk in dienst van Sint Nicolaas. We moeten de benamingen en begrippen plaatsen in de tijd dat het gebezigd werd. Krampus wordt ook aangeduid als de ‘hulp van Sint Nicolaas’. Willen we de discussie zuiver houden dan is het zaak dat we ook correct omgaan met begrippen en namen.

Context
Een oom van mij was tot in de jaren zestig van de vorige eeuw in dienst van een boer als ‘boerenknecht’. Dat moet gezien worden als iemand die in loondienst is bij een boer, een veehouder in dit geval. In de discussies die je hoort wordt ook het woord ‘Knecht’ een heel andere betekenis toegekend dan dat het oorspronkelijk had en in de context van Sint Nicolaas moet worden geplaatst.

Reformatie
De Reformatie breekt aan en hier in de Lage Landen ontstaat er ook een beweging die zich tegen de gevestigde RK-kerk keert en tegen van alles en nog wat protesteert onder aanvoering van o.a. Maarten Luther, Calvijn, Zwingli en vele anderen. Die beweging heeft tot op de dag van vandaag de naam ‘Protestanten’!

De Tachtig-jarige Oorlog was er ook op gericht vrijheid van godsdienst te bewerkstelligen, want we stonden niet alleen onder het juk van de Spanjaarden ook werd de Inquisitie ingesteld om ketterijen op te sporen en te berechten. Wie niet de leer van de RK-kerk aanhing wachtte de brandstapel, radbraken of het vierendelen! U moet eens voor de aardigheid naar het museum “De Gevangenpoort” in Den Haag gaan om te zien hoe men verdachten en veroordeelden behandelden en executeerden. P,C, Hooft beschrijft gedetailleerd in zijn “Neederlandsche Historien” ook hoe het hier in West-Frieschlandt” eraan toeging. Omwille van het avondeten bespaar ik u de details!

Verbod Sint Nicolaasfeest
Als gevolg van de Reformatie werden allerlei gebruiken overboord gezet door de Protestanten, waren er beeldenstormen en werd de RK-kerk beschouwd als de ‘valsche kerk’ met een ‘valschen leer’.  Naast dergelijke ‘religieuze zuiveringen’ deed ook het Calvinisme zijn intrede. Geen uitbundigheid meer of rijk gedekte eettafels, brasserijen, feesten en partijen, maar soberheid voerde de boventoon. Het was gedaan met het Bourgondisch leven! Binnen dit alles moet ook gezien worden dat alle heiligenfeesten werden afgeschaft, zoals ook het Sint Nicolaasfeest en Sint Maarten werden verboden in 1573. En in de stad Delft werd dat nog eens herhaald:

"Het bestuur van de stad Delft heeft gemerkt dat op 5 december, de zogenaamde sinterklaasavond, de markt bezet is met veel kramen. Daar worden verschillende goederen verkocht, waarvan men de kleine kinderen wijsmaakt dat Nicolaas die aan hen geeft. Deze zaak is niet alleen in strijd met de goede orde en het gezag, maar het leidt de mensen ook af van de ware godsdienst. Zo krijgen we hier ongeloof en afgoderij. Daarom hebben de schout en de schepenen, samen met de burgemeesters, besloten dat voortaan niemand, inwoner van Delft of afkomstig van buiten, op Nicolaasavond met marktkramen, goederen of artikelen op de markt of elders mag gaan staan. Bovendien wordt verboden om voortaan brood, koek, suikerwerk of andere etenswaren te verkopen of uit te stallen, in de vorm van een afbeelding. Koeken met afbeeldingen worden meteen in beslag genomen. Bekend gemaakt bij het luiden van de grote klok op het Stadhuis op 28 november 1600." 

Zuidelijke Nederlanden
In
de Zuidelijke Nederlanden ging het er anders aan toe: in het latere België en in het noordwesten van Frankrijk! En in wat nu Noord-Brabant en Limburg heet! daar bleven de gebruiken gehandhaafd en beleven tradities bestaan. Zo ook het Nicolaasfeest.

Dat kan je nu nog zien door gewoon door streken, dorpen en steden te rijden, dat de RK-kerk  stand heeft gehouden en daarmee ook de gebruiken in de kerk.

Herkomst
Het is in de Zuidelijk Nederlanden van die tijd dat de duivel (Krampus) ‘Zwarte Piet’ werd genoemd.

* Zwarte Piet, duivel. Zie voor dezelfde verb. de bet. e, β), 2, q) en 4, a)Volksbenamingen (voor den duivel) zijn: blikskater, boeman, bokspoot, de booze, deksel, duker, donder, droes, drommel, duivekater, hänsken, heintje, heintjepek, hinkepoot, (men denke aan ”kromme duivel”)

(J. Schrijnen, Nederlandsche Volkskunde – 1915)

En de * Schoppenboer in het spel heet ook daarom Zwarte Piet. (Gezelschapsspelen of de kunst om zich in alle jaargetijden … aangenaam en nuttig bezig te houden Uitgave: Leiden, z.j. (1866))

Er was in die tijd ook de uitdrukken dat wanneer een kind niet deugde (in de ogen van de ouders) de * zwarte man zou verschijnen! “…zoo gij niet wilt deugen, Dan verschijnt de zwarte man!”  (Dichtwerken van Hieronymus van Alphen Volledig verzameld en met een levensberigt van den dichter verrijkt door J.I.D. Nepveu (1772)

* Zwarte Piet – Als benaming voor den duivel. Ook zwart Pietje. In Z.-Nederl. (de bo [1873]; stoett, Spreekw.³ n°. 1733).

* – Gegevens ontleend aan de Geïntegreerde Taalbank

Zwarte Piet is dus benaming van een duivel, van een zwarte man die zou verschijnen als kinderen niet deugden! Een hulp van Sint Nicolaas, niet meer of minder dat dat!

Op geen enkele wijze is er een relatie te vinden met slaven uit Afrika of welk ander werelddeel. Maar als je het lang en aanhoudend beweert dat het wel zo is dan zijne er altijd wel mensen die dat aannemen zonder de moeite te nemen om het uit te zoeken hoe het werkelijk in elkaar zit!

Ook wordt er beweerd dat het Sint Nicolaasfeest iets is van de 19de eeuw, van de periode dat de slavernij werd afgeschaft. Ook dat is geheel onjuist! De afbeelding van het paneel hieronder toont Sint Nicolaas (in het raam) maar een schilderij van Gerard David, oktober 1500.

Ver voor de Reformatie werd het Sint Nicolaasfeest als gevierd in de Lage Landen…

Nicolaas van Myra gooit geldbuidel door raam waar schoentjes van drie slapende dochters klaarstaan; links: vader waakt om te zien wie hem weldoet.

Gegevens ontleend aan: www.heiligen.net

image

Nogmaals, er is geen enkele relatie te vinden met slavernij. discriminatie of wat dan ook wat vandaag de dag wordt gebruikt om het ‘eigen gelijk’ te krijgen door de tegenstanders van Zwarte Piet! Dat wordt er van gemaakt! maar historisch gezien heeft het geen enkele basis!

Jammer dat deze mensen niet gehinderd worden door enige historische kennis van het begrip Zwarte Piet en de herkomst van dit kinderfeest! En ook niet de moeite nemen het te onderzoeken…

GvK

Advertenties

2 Reacties

  1. Goede beschrijving. Er wordt echter een belangrijk deel overgeslagen. In de 19e eeuw mochtne katholieken hun feesten weer vrij vieren en werd het Sinterklaasfeest sterk vernieuwd. Schoolmeester Jan Schenkman publiceerde in die tijd een invloedrijk boek waarin het uiterlijk van de knecht van zwarte Piet werd gemoderniseerd. Dit uiterlijk kan niet anders dan gebaseerd zijn op dat van huisslaven (kijk bijvoorbeeld maar hier: http://www.volkskrant.nl/magazine/geen-twijfel-zwarte-piet-stamt-af-van-kindslaven~a3531694/)

    De toevoeging van Jan Schenkman is overigns voor de hierboven genoemde bronnen waarin het woord ‘Zwarte Piet’ wordt genoemd.

    Oftewel, Sinterklaas is een oud feest, de helper van Sinterklaas is minstens zo oud. Ergens in de ontwikkeling van het feest is er een racistisch element ingekomen dat nu voor mensen kwetsend is. Wat mij betreft gaan we nu terug naar Krampus, maar ik vrees dat Piet gewoon een ander kleurtje geven realistischer is.

    Like

    • Schenkman krijgt teveel eer! De man heeft slechts een beschrijving willen maken van het kinderfeest of het eerder toegankelijker willen maken voor een breder publiek. Het zou ook niet kloppen dat wanneer Nederland in die tijd al in algemeenheid van plan was de slavernij af te schaffen Schenkman dit even nog zou aanwakkeren…

      Buiten dat, heel veel elementen die van betekenis zijn voor de rol van Zwarte Piet stammen ook nag af van de Duitse knecht Ruprecht, bijvoorbeeld strooigoed. Krampus heeft de roe als tuchtmiddel en wordt steevast afgebeeld met een felrode tong (verworden tot rode lippen bij Zwarte Piet). Het is meer een mengelmoes van Ruprecht en Krampus dan dat het iemand zou moeten voorstellen afkomstig uit Afrika. Maar als je dat zo wilt zien dan heeft het geen enkele zin om daarover te praten. Het zou pas getuigen van racisme als blijkt dat de knecht van Sint onheus wordt bejegend! Als een tweederangs burger, iemand die achtergesteld wordt. Uit alles blijkt dat dit niet het geval is.

      Kijk ook op: https://nl.wikipedia.org/wiki/Knecht_Ruprecht

      Like

Reacties zijn gesloten.